23 Haziran 2015 Salı

Orhun Anıtlarından Bir Pasaj'a Dair

Bugünkü MHP Zaytung haberi bir "Göktürkçe görünümlü pasaj" içeriyor. İnsanlar anlamını merak ediyor, Orhun'dan bir pasajın bozulmuş halidir. "Devlet Beg'in yirgerü Türk budunu tilser. Onçün edgü bilge kişig edgü alp kişig yontmaz. Ötüken kondukda kisre ariyığ bilig" diye bir ifade kullanmışlar.

Ben bu pasajı çok önemserdim, ki tartışmalıdır da. "Kıdmaz ermiş" diye bir cümle geçer, ben onun "kıymaz imiş" olarak okunması taraftarıyım ki, Nişanyan da "kıy- kökü kıd- kökü ile aynıdır" diyor. D-y geçişi makuldür. (Edgü - iyi, adak-ayak gibi)

Orhun abidelerinde hem "kıymak", hem "kıdmak" bir arada olabilir mi? Bence olabilir. Tam ifade şu:

Tabgaç bodun sabı süçig agısı yımşak ermiş süçig sabın yemşak agın arıp ırak bodunug ança yagutır ermiş yagru kontukda kisre anyıg bilig anta öyür ermiş edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıtmaz ermiş bir kişi yañılsar uguşı bodunı bişükiñe tegi kıdmaz ermiş. süçig sabına yemşak agısına arturup üküş türük bodun öltüg türük bodun ölsikig.

Tam olmasa da şu anlama gelir, "kıdmak" sözcüğünü benim dediğim gibi okursak:

Çin budununun sözü şarap gibi (süçig - süci ile alakalıdır bence. Direkt "tatlı" değil, "hoş-güvar" karşılığı diyebiliriz, mey-i hoş-güvar'dan mülhem.), ipeği yumuşak imiş, şarap gibi sözü ve yumuşak ipeğiyle uzak budunları öyle kendine yaklaştırırmış. (Bu budunlar) Yakına konduklarında ancak o zaman neler çevirdiklerini anlarlarmış. (Çinliler) Bilge kişiyi, iyi kişiyi yürütmez imiş, bir kişi yanılsa milleti onun beşiğine kadar (bütün aile efradına, sülalesiyle birlikte) kıymaz imiş. Şarap gibi sözü ve yumuşak ipeğine kanıp Türk budun öldün, Türk budun öleceksin.

Tatlı değil de, süci sözcüğüyle etimolojik bağlantısı olduğunu düşündüğüm "süçig" karşılığı "şarap gibi" demek daha doğru, dediğim gibi. Hem aldatıcılık iması daha güçlü oluyor, bağlamla daha uyumlu.

Kıdmak sözcüğü ise şu açıdan önemli: Göçebe Türkler toplumsal düzeni keskin ve kesin cezalarla sağlıyorlardı. Geç dönemde böyle topyekün cezalandırma Çengiz ve diğer Orta Asya Türk devletlerinde yaygındır. Dolayısıyla önerilmiş çeviriler bence tutarsız, burada Çinlilerin yaşam tarzına Türkler tarafından getirilmiş bir eleştiri var. İnterneti şöyle bir taradığınızda, bu cümlenin çok farklı hatta tuhaf çevirilerine rastlayacaksınız.

Böyleyken böyle. Uzun uzun yazılır da, böyle kalsın.

M. Bahadırhan Dinçaslan

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder